«biblioteko  

V. I. Lenin

Karlo Markso
(mallonga biografia skizo kun resumo de marksismo)1

El la rusa tradukis Jurij Finkel

Antaŭparolo

Tiu ĉi artikolo pri Karlo Markso, aperanta nun per aparta depreso, estis skribita de mi en la 1913-a (kiom mi memoras) jaro por la Enciklopedia vortaro de Granat. En la fino de la artikolo estis aldonita sufiĉe detala bibliografio de literaturo pri Markso, precipe de eksterlanda. Tio en la nuna eldonaĵo estas ellasita. Poste la redakcio de la vortaro siaflanke pro cenzuraj konsideroj elĵetis la finon de la artikolo pri Markso, dediĉitan al resumo de lia revolucia taktiko. Bedaŭrinde, mi malhavas eblon reprodukti ĉi tie tiun finon, ĉar la malnetaĵo restis ie en miaj paperoj en Krakovo aŭ en Svisio2. Mi memoras nur, ke en tiu fino de la artikolo mi indikis, interalie, tiun lokon el letero de Markso al Engelso de la 16-a de aprilo 1856, kie Markso skribis: «La tuta afero en Germanio dependos de ebleco subteni la proletan revolucion per siaspeca dua eldono de la kamparana milito. Tiam la afero estos bonega». Jen kion ne komprenis ekde la 1905-a jaro niaj menŝevistoj, degenerintaj nun ĝis plena perfido kontraŭ socialismo, ĝis transiro sur la flankon de la burĝaro.

N. Lenin

Moskvo, la 14-an de majo 1918

---

Markso Karlo naskiĝis la 5-an de majo 1818 en urbo Treviro (Rejna Prusio). Lia patro estis advokato, judo, en 1824 akceptinta protestantismon. La familio estis bonhava, kultura, sed ne revolucia. Fininte gimnazion en Treviro, Markso studentiĝis al universitato, unue en Bonno, poste en Berlino, studis jurajn sciencojn, sed plej multe historion kaj filozofion. Li finis la kurson en 1841, prezentinte universitatan disertaĵon pri la filozofio de Epikuro. Laŭ siaj opinioj Markso estis tiam ankoraŭ hegelano-ideisto. En Berlino li estis proksima al la rondeto de «maldekstraj hegelanoj» (Bruno Bauer k. a.), kiuj strebis fari el la filozofio de Hegelo ateismajn kaj revoluciajn konkludojn.

Post la fino de la universitata kurso Markso transloĝiĝis al Bonno, kalkulante iĝi profesoro. Tamen la reakcia politiko de la registaro, kiu en 1832 senigis je la katedro Ludovikon Fojerbaĥon, en 1836 ree rifuzis enlasi lin en la universitaton, kaj en 1841 forprenis rajton prelegi en Bonno de juna profesoro Bruno Bauer, igis Markson rezigni la sciencan karieron. Evoluo de ideoj de la maldekstra hegelismo en Germanio iris tiutempe antaŭen tre rapide. Ludoviko Fojerbaĥo speciale ekde 1836 komencas kritiki teologion kaj turniĝi al materiismo, kiu tute venkas ĉe li en 1841 («La esenco de kristanismo»); en 1843 aperis liaj «Ĉefaj principoj de la estonta filozofio». «Oni devas esti mem spertinta la liberigan efikon» de tiuj libroj — skribis Engelso poste pri tiuj ĉi verkoj de Fojerbaĥo. «Ni» (t. e. la maldekstraj hegelanoj, inklude Markson) «ĉiuj estis tuj fojerbaĥanoj»3. Tiutempe rejnaj radikalaj burĝoj, havintaj tuŝpunktojn kun la maldekstraj hegelanoj, fondis en Kolonjo opozician gazeton: «Rejnan Ĵurnalon» (ĝi komencis aperadi ekde la 1-a de januaro 1842). Markso kaj Bruno Bauer estis invititaj kiel ĉefaj kunlaborantoj, kaj en oktobro 1842 Markso iĝis la ĉefredaktoro kaj transloĝiĝis el Bonno al Kolonjo. Revoluci-demokratia direkto de la ĵurnalo ĉe la redaktoreco de Markso iĝadis ĉiam pli klara, kaj la registaro unue submetis la ĵurnalon al duobla kaj triobla cenzuro, kaj poste decidis entute fermi ĝin la 1-an de januaro 1843. Markso devis forlasi la redaktorecon antaŭ tiu dato, tamen lia foriro ne savis la ĵurnalon, kaj ĝi estis fermita en marto 1843. El la plej grandaj artikoloj de Markso en la «Rejna Ĵurnalo» Engelso notas, aldone al la indikitaj sube (vd. Bibliografion), ankoraŭ artikolon pri stato de kamparanoj-vinfaristoj en la valo de Mozelo. La ĵurnala laboro montris al Markso, ke li nesufiĉe konas la politikan ekonomion, kaj li komencis diligente studi ĝin.

En 1843 Markso edziĝis en Kreuznach al Jenny von Westphalen, amikino de la infaneco, kun kiu li fianĉiĝis ankoraŭ kiam li estis studento. Lia edzino apartenis al prusa reakcia nobela familio. Ŝia pli aĝa frato estis ministro pri internaj aferoj en Prusio dum unu el la plej reakciaj epokoj, en 1850–1858. Aŭtune de 1843 Markso venis al Parizo por eldoni eksterlande, kune kun Arnold Ruge (1802–1880; maldekstra hegelano, en 1825–1830 en prizono, post 1848 elmigrulo; post 1866–1870 bismarkano), radikalan revuon. Aperis nur la unua kajero de tiu revuo «German-Franca Jargazeto». Ĝi ĉesis aperi pro malfacilaĵoj de kaŝa disvastigo en Germanio kaj pro malkonsentoj kun Ruge. En siaj artikoloj en tiu ĉi revuo Markso elpaŝas jam kiel revoluciulo, proklamanta «senkompatan kritikon de ĉio ekzistanta» kaj speciale «kritikon per armilo»4, apelacianta al la amasoj kaj al la proletaro.

En septembro 1844 en Parizon por kelkaj tagoj venis Frederiko Engelso, iĝinta ekde tiam la plej proksima amiko de Markso. Ili duope plej fervore partoprenis la tiaman bolantan vivon de revoluciaj grupoj de Parizo (specialan signifon tiam havis instruo de Prudono, kun kiu Markso decide kvitiĝis en sia «Mizero de la filozofio», 1847) kaj ellaboris en akra batalo kontraŭ diversaj instruoj de la etburĝa socialismo la teorion kaj taktikon de revolucia proleta socialismo aŭ komunismo (marksismo). Vd. verkojn de Markso de tiu epoko, 1844–1848, sube, ĉe la Bibliografio. En 1845 pro insisto de la prusia registaro Markso, kiel danĝera revoluciulo, estis ekzilita el Parizo. Li transloĝiĝis al Bruselo. Printempe de 1847 Markso kaj Engelso aliĝis al kaŝa propaganda socio: «Ligo de komunistoj», grave partoprenis la II-an kongreson de tiu ligo (novembro 1847, Londono) kaj, laŭ ties komisio, kunmetis la aperintan en februaro 1848 faman «Manifeston de la Komunista partio». En tiu verko kun genia klareco kaj brilo estas priskribita nova mondrigardo, konsekvenca materiismo, ĉirkaŭprenanta ankaŭ la terenon de la socia vivo, dialektiko, kiel la plej ĉiuflanka kaj profunda instruo pri evoluo, la teorio pri klasbatalo kaj pri la mondhistoria revolucia rolo de la proletaro — la kreanto de nova, komunisma socio.

Kiam eksplodis la februara revolucio de 18485, Markso estis ekzilita el Belgio. Li revenis al Parizo, kaj el tie, post la marta revolucio6, en Germanion, nome en Kolonjon. Tie aperadis ekde la 1-a de junio 1848 ĝis la 19-a de majo 1849 «Nova Rejna Ĵurnalo»; ties ĉefredaktoro estis Markso. La nova teorio estis brile konfirmita de la iro de la revoluciaj eventoj de 1848–1849, same kiel konfirmadis ĝin poste ĉiuj proletaj kaj demokratiaj movadoj de ĉiuj landoj de la mondo. La venkinta kontraŭrevolucio unue metis Markson al tribunalo (li estis malkondamnita la 9-an de februaro 1849), kaj poste ekzilis el Germanio (la 16-an de majo 1849). Markso iris unue al Parizo, estis ekzilita ankaŭ el tie post la manifestacio de la 13-a de junio 18497 kaj forveturis en Londonon, kie li loĝis ĝis sia morto mem.

Kondiĉoj de la elmigrula vivo, speciale klare montritaj en la korespondado inter Markso kaj Engelso (eld. en 1913)8, estis ekstreme malfacilaj. Mizero rekte sufokadis Markson kaj lian familion; sen konstanta abnegacia financa subtenado de Engelso Markso ne nur ne povus fini «La kapitalon», sed eĉ neeviteble pereus sub premo de mizero. Krome, la dominantaj instruoj kaj ideaj fluoj de la etburĝa, ĝenerale neproleta socialismo devigadis Markson konstante senkompate batali, iam rebati la plej frenezajn kaj sovaĝajn personajn atakojn («Herr Vogt»)9. Evitante elmigrulajn rondetojn, Markso en vico da prihistoriaj verkoj (vd. la Bibliografion) ellaboradis sian materiisman teorion, dediĉante precipe siajn fortojn al studado de la politika ekonomio. Tiun sciencon Markso revoluciis (vd. sube la Instruon de Markso) en siaj verkoj «Kontribuaĵo al la kritiko de la politika ekonomio» (1859) kaj «La kapitalo» (vol. I, 1867).

La epoko de vigliĝo de la demokratiaj movadoj en la fino de la 50-aj kaj en la 60-aj jaroj ree vokis Markson al praktika agado. En 1864 (la 28-an de septembro) estis fondita en Londono la fama I-a Internacio, la «Internacia laborista asocio». Markso estis la animo de tiu asocio, aŭtoro de ties unua «Alparolo»10 kaj de amaso da rezolucioj, deklaroj, manifestoj. Unuigante la laboristan movadon de diversaj landoj, penante direkti en fluejon de komuna agado diversajn formojn de la neproleta, antaŭmarksa socialismo (Mazzini, Prudono, Bakunin, brita liberala sindikatismo, lasalismaj balanciĝoj dekstren en Germanio k. t. p.), batalante kontraŭ la teorioj de ĉiuj ĉi sektoj kaj skoletoj, Markso estis elforĝanta unuecan taktikon de la proleta lukto de la laborista klaso en diversaj landoj. Post la falo de la Pariza Komunumo (1871), kiun tiel profunde, trafe, brile kaj efike, revolucie analizis Markso («La interna milito en Francio», 1871), kaj post la skismo de la Internacio fare de la bakuninanoj, ĝia ekzisto en Eŭropo iĝis neebla. Markso decidigis post la kongreso de la Internacio en Hago (1872) transporton de la Ĝenerala Konsilio de la Internacio en Nov-Jorkon. La I-a Internacio finis sian historian rolon, cedinte lokon al epoko de nekompareble pli granda kresko de la laborista movado en ĉiuj landoj de la mondo, nome al la epoko de ĝia vastiĝo, de kreado de amasaj socialistaj laboristaj partioj surbaze de apartaj naciaj ŝtatoj.

La intensa laboro en la Internacio kaj eĉ pli intensaj teoriaj studoj fine subfosis la sanon de Markso. Li daŭrigadis sian tralaboron de la politika ekonomio kaj kompletigon de «La kapitalo», kolektante amason da novaj materialoj kaj lernante vicon da lingvoj (ekzemple, la rusan), sed fini «La kapitalon» al li ne permesis malsano.

La 2-an de decembro 1881 mortis lia edzino. La 14-an de marto 1883 Markso kviete ekdormis por ĉiam en sia fotelo. Li estis entombigita, kune kun sia edzino, en tombejo Highgate en Londono. El infanoj de Markso kelkaj mortis en infana aĝo en Londono, kiam la familio forte mizeris. Tri liaj filinoj estis edzinoj de socialistoj de Britio kaj Francio: Eleonora Eveling, Laura Lafargue kaj Jenny Longuet. La filo de la lasta estas membro de la franca socialista partio.

Instruo de Markso

Marksismo estas la sistemo de ideoj kaj instruoj de Markso. Markso daŭrigis kaj genie finis la tri ĉefajn ideajn fluojn de la 19-a jarcento, kiuj apartenis al la tri plej avangardaj landoj de la homaro: la klasikan germanan filozofion, la klasikan anglan politikan ekonomion kaj la francan socialismon en ligo kun la francaj revoluciaj instruoj ĝenerale. La agnoskata eĉ de kontraŭuloj de Markso admirinda konsekvenceco kaj tuteco de liaj ideoj, donantaj en sia tuto modernan materiismon kaj modernan sciencan socialismon kiel la teorion kaj programon de la laborista movado de ĉiuj civilizitaj landoj de la mondo, devigas nin prezenti antaŭ ekspliko de la ĉefa esenco de marksismo, nome: de la ekonomia instruo de Markso, mallongan skizon de lia mondrigardo ĝenerale.

Filozofia materiismo

Ekde 1844–1845, kiam formiĝis la ideoj de Markso, li estis materiisto, speciale sekvanto de L. Fojerbaĥo, kaj ankaŭ poste li trovis ties malfortaĵojn nur en nesufiĉa konsekvenceco kaj ĉiuflankeco de ties materiismo. La mondhistorian, «epokfaran» signifon de Fojerbaĥo Markso vidis ĝuste en la decida rompo kun la ideismo de Hegelo kaj en proklamo de materiismo, kiu jam «en la 18-a jarcento speciale en Francio estis batalo ne nur kontraŭ la ekzistantaj politikaj institucioj, kaj kune kun tio ankaŭ kontraŭ religio kaj kaj teologio, sed ankaŭ… kontraŭ ĉia metafiziko» (en la senco de «ebria spekulado» diference de «sobra filozofio») («La sankta familio» en la «Literatura heredaĵo»)11. «Por Hegelo, — skribis Markso, — la pensado, kiun li sub la nomo de ideo eĉ transformas al memstara subjekto, estas la mondkreanto de la realaĵo… Ĉe mi, inverse, la ideeco estas nenio alia ol la materieco transformita kaj tradukita en la homkapo» («La kapitalo», I, postparolo al la 2-a eld.)12. En plena konformo kun tiu materiisma filozofio de Markso kaj eksplikante ĝin, Frederiko Engelso skribis en «Anti-Düring» (vd.): — Markso legis la manuskripton de tiu verko — «…La reala unueco de la mondo konsistas ne en ties ekzisto, sed en ties materieco, kiu estas pruvata… per longa kaj malfacila disvolviĝo de filozofio kaj naturscienco… Moviĝo estas formo de ekzisto de materio. Nenie kaj neniam estis kaj ne povas esti materio sen moviĝo, moviĝo sen materio… Se demandi, … kio estas pensado kaj ekkono, de kie ili aperas, tiam ni vidos, ke ili estas produktoj de la homa cerbo kaj ke la homo mem estas produkto de la naturo, evoluinta en certa natura cirkonstancaro kaj kune kun ĝi. Pro tio estas memkompreneble, ke la produktoj de la homa cerbo, estantaj lastanalize same produktoj de la naturo, ne kontraŭdiras al la cetera interligo de la naturo, sed konformas al ĝi». «Hegelo estis ideisto, t. e. por li la pensoj de nia kapo estis ne reflektoj (Abbilder, spegulbildoj, iam Engelso diras pri «premsignoj»), pli aŭ malpli abstraktaj, de realaj aĵoj kaj procezoj, sed male, aĵoj kaj ties disvolviĝo estis por Hegelo la reflektoj de iu ideo, ekzistinta ie antaŭ la apero de la mondo»13.

En sia verko «Ludoviko Fojerbaĥo», en kiu Fr. Engelso eksplikas siajn kaj de Markso ideojn pri la filozofio de Fojerbaĥo kaj kiun Engelso presigis post relego de malnova manuskripto de si kaj Markso de 1844–1845 pri Hegelo, Fojerbaĥo kaj la materiisma kompreno de historio, Engelso skribas: «La granda baza demando de ĉia, speciale de nova filozofio estas tiu pri la rilato inter pensado kaj estado… de la spirito al la naturo… Kio estas la origino, ĉu la spirito aŭ la naturo?… Laŭ tio, ĉu tiu demando estis respondita tiel aŭ tiel ĉi, la filozofoj fendiĝis en du grandajn tendarojn. Tiuj, kiuj asertis la originecon de la spirito fronte al la naturo, do lastinstance supozis ian mondkreon, … konsistigis la tendaron de la ideismo. La aliaj, kiuj konsideris la naturon kiel la originon, apartenas al la diversaj skoloj de la materiismo».14 Ajna alia uzado de la nocioj de (filozofia) ideismo kaj materiismo kondukas nur al konfuzo. Markso decide malakceptadis ne nur ideismon, ĉiam ligitan tiel aŭ alie kun religio, sed ankaŭ la disvastiĝintan speciale en niaj tagoj vidpunkton de Hume kaj Kant, agnostikismon, kritikismon, pozitivismon en diversaj formoj, opiniante tiaspecan filozofion «malprogresa» cedo al ideismo kaj en la plej bona okazo «sinĝena maniero kaŝe akcepti la materiismon kaj antaŭ la mondo malkonfesi ĝin»15. Vd. pri tiu demando, krom la nomitaj verkoj de Engelso kaj Markso, leteron de tiu lasta al Engelso de la 12-a de decembro 1866, kie Markso, notante «pli materiisman», ol kutime, elpaŝon de la fama natursciencisto T. Huxley kaj lian agnoskon, ke ĉar «ni vere observas kaj pensas, ni neniam povas deiri de la grundo de materiismo», riproĉas lin pro «kaŝtruo» en direkto de agnostikismo, humismo. Speciale necesas noti la opinion de Markso pri la rilato de libero al neceso: «neceso estas blinda, dum ĝi ne estas konsciita. Libero estas konscio de neceso» (Engelso en «Anti-Dühring»)16 = agnosko de objektiva leĝeco de la naturo kaj de dialektika transformiĝo de neceso al libero (egale kun transformiĝo de neekkonita, sed ekkonebla, «objekto en si» al «objekto por ni», de la «esenco» al «fenomeno»). La ĉefa manko de la «ĝisnuna» materiismo, inklude tiun de Fojerbaĥo (kaj des pli de la «vulgara», de Büchner, Vogt kaj Moleschott) Markso kaj Engelso opiniis (1) tion, ke tiu materiismo estis «precipe meĥanika»17, ne konsideranta la plej novan disvolviĝon de kemio kaj biologio (kaj en niaj tagoj indus aldoni: de la elektra teorio de materio); (2) tion, ke la malnova materiismo estis nehistoria, nedialektika (metafizika en la senco de maldialektiko), ne tenis konsekvence kaj ĉiuflanke la vidpunkton de disvolviĝo; (3) tion, ke ĝi la «homan esencon» komprenis abstrakte, sed ne kiel «komplekson da ĉiuj» (konkrete-historie determinitaj) «sociaj rilatoj» kaj tial nur «interpretis» la mondon, dum la demando estas en «ŝanĝo» de ĝi, t. e. ne komprenis la valoron de «la revolucia … praktike kritika agado»18.

Dialektiko

La hegelan dialektikon, kiel la plej ĉiuflankan, enhavriĉan kaj profundan instruon pri disvolviĝo, Markso kaj Engelso opiniis la plej granda atingo de la germana filozofio. Ajnan alian formuladon de la principo de disvolviĝo, evoluo, ili opiniis unuflanka, malriĉa je enhavo, distordanta la veran iron de disvolviĝo (nemalofte kun saltoj, katastrofoj, revolucioj) en la naturo kaj en la socio. «Markso kaj mi estis preskaŭ solaj homoj, kiuj metis al si taskon savi» (el detruo de ideismo inklude hegelismon) «konscian dialektikon kaj transformi ĝin en la materiisman komprenon de la naturo». «La naturo estas konfirmo de dialektiko, kaj ĝuste la plej nova naturscienco montras, ke tiu konfirmo estas nekredeble riĉa» (tio estis skribita antaŭ la malkovro de radiumo, elektronoj, transmutacio de elementoj k. s.!), «akumulanta ĉiutage amason da materialo kaj pruvanta, ke la aferoj iras en la naturo lastinstance dialektike, sed ne metafizike»19.

«La granda baza penso, — skribas Engelso, — ke la mondo estas komprenenda ne kiel komplekso de pretaj aĵoj, sed kiel komplekso de procezoj, en kiuj la ŝajne stabilaj fenomenoj ne malpli ol iliaj pensaj spegulbildoj en nia kapo, la nocioj, trairas seninterrompan ŝanĝiĝon de fariĝo kaj pereo, en kiu ĉe ĉia ŝajna hazardeco kaj spite al ĉia dummomenta malprogreso fine trudiĝas progresanta evoluo — tiu granda baza penso, speciale post Hegelo, tiom transiris en la ordinaran konscion, ke ĝi ĝenerale apenaŭ trovas konteston. Sed agnoski ĝin per frazo kaj en la realo apliki ĝin detale en ĉiu esplorata kampo, estas du aferoj». Sub rigardo de la dialektika filozofio «persistas nenio definitiva, absoluta, sankta; ĝi pruvas de ĉio kaj ĉe ĉio la pereemon, kaj nenio persistas sub ĝia rigardo ol la senĉesa procezo de fariĝo kaj pereo, de senfina leviĝo el la malsupro al la pli supra, kies nura respeguliĝo en la pensanta cerbo ĝi estas mem». Tiamaniere dialektiko, laŭ Markso, estas «la scienco pri la ĝeneralaj leĝoj de la moviĝo, de la ekstera mondo same kiel tiuj de la homa pensado»20.

Tiun, revolucian, aspekton de la filozofio de Hegelo adoptis kaj disvolvis Markso. Dialektika materiismo «bezonas nenian filozofion, starantan super la ceteraj sciencoj». De la antaŭa filozofio restas «instruo pri pensado kaj ties leĝoj — formala logiko kaj dialektiko»21. Kaj dialektiko, en kompreno de Markso kaj ankaŭ laŭ Hegelo, inkludas tion, kion oni nun nomas la teorio de kogno, epistemologio, kiu devas trakti sian objekton same historie, esplorante kaj ĝeneraligante devenon kaj disvolviĝon de scio, transiron de nescio al scio.

Niatempe la ideo de disvolviĝo, evoluo, eniris preskaŭ tute en la socian konscion, sed per aliaj vojoj, ne tra la filozofio de Hegelo. Tamen tiu ideo, kiel ĝin formulis Markso kaj Engelso, apogante sin sur Hegelo, estas multe pli ĉiuflanka, multe pli enhavriĉa, ol la vulgara ideo de evoluo. Disvolviĝo, kvazaŭ ripetanta jam pasitajn ŝtupojn, sed ripetanta ilin alie, sur pli alta bazo («la negado de negado»), disvolviĝo, tieldire, laŭ spiralo, sed ne laŭ rekta linio; — disvolviĝo salta, katastrofa, revolucia; — «rompoj de kontinueco»; la transformiĝo de kvanto al kvalito; — internaj impulsoj al disvolviĝo, donataj de kontraŭdiro, kolizio de diversaj fortoj kaj tendencoj, efikantaj al donita korpo aŭ en kadroj de donita fenomeno aŭ interne de donita socio; — interdependo kaj la plej densa, nedisŝirebla ligo de ĉiuj flankoj de ĉiu fenomeno (ĉe tio la historio malkovras ĉiam novajn kaj novajn flankojn), ligo, donanta unuecan, leĝan mondan procezon de moviĝo, — tiaj estas kelkaj trajtoj de dialektiko, kiel de pli enhavriĉa (ol la vulgara) instruo pri disvolviĝo. (Kp. leteron de Markso al Engelso de la 8-a de januaro 1868 kun moko pri «lignaj trikotomioj» de Stein, kiujn estas absurde miksi kun la materiisma dialektiko.)

Materiisma kompreno de historio

Konscio de nekonsekvenceco, nekompleteco, unuflankeco de la malnova materiismo kondukis Markson al konvinko pri neceso «kongruigi la sciencon pri la socio … kun la materiisma bazo kaj rekonstrui ĝin sur ĝi»22. Se materiismo ĝenerale klarigas konscion el estado, sed ne inverse, tiam en apliko al la socia vivo de la homaro materiismo postulis klarigon de socia konscio el socia estado. «La teĥnologio, — diras Markso («La Kapitalo», I), — malkaŝas la aktivan konduton de la homo al la naturo, la rektan produktadprocezon de lia vivo, per tio ankaŭ de liaj sociaj vivkondiĉoj kaj de la intelektaj ideoj kiuj fontas el ili»23. Tutecan formulon de la bazaj tezoj de materiismo, etenditaj al la homa socio kaj ties historio, Markso donis en antaŭparolo al sia verko «Kontribuaĵo al la kritiko de la politika ekonomio» en jenaj vortoj:

La malkovro de la materiisma kompreno de historio aŭ, pli ĝuste, la konsekvenca daŭrigo, etendo de materiismo al la tereno de sociaj fenomenoj, forigis la du ĉefajn mankojn de la antaŭaj historiaj teorioj. Unue, ili en la plej bona okazo traktis nur la ideajn motivojn de la historia agado de homoj, ne esplorante tion, kio kaŭzas tiujn motivojn, ne kaptante objektivan leĝecon en evoluo de la sistemo de sociaj rilatoj, ne vidante radikojn de tiuj rilatoj en grado de disvolviĝo de la materia produktado; due, la antaŭaj teorioj ne ĉirkaŭprenis ĝuste la agojn de la homaj amasoj, dum historia materiismo unuafoje ebligis kun naturscienca ekzakteco esplori la sociajn vivkondiĉojn de la amasoj kaj la ŝanĝiĝojn de tiuj kondiĉoj. La antaŭmarksa «sociologio» kaj historiografio en la plej bona okazo donadis akumuladon de krudaj faktoj, fragmente elektitaj, kaj priskribon de apartaj aspektoj de la historia procezo. Marksismo montris la vojon al universala, ĉiuflanka esploro de la procezo de apero, disvolviĝo kaj falo de la soci-ekonomiaj formacioj, traktante la komplekson da ĉiuj kontraŭdiraj tendencoj, reduktante ilin al precize difinataj kondiĉoj de vivo kaj produktado de diversaj sociaj klasoj, forigante subjektivecon kaj arbitron en elekto de apartaj «ĉefaj» ideoj aŭ en ties interpreto, malkovrante radikojn de senescepte ĉiuj ideoj kaj de ĉiuj diversaj tendencoj en stato de materiaj produktivaj fortoj. La homoj mem kreas sian historion, sed kio determinas la motivojn de la homoj kaj ĝuste de la homamasoj, kio kaŭzas kunpuŝiĝojn de kontraŭdiraj ideoj kaj streboj, kia estas komplekso da ĉiuj ĉi kolizioj de la tutaĵo de homaj socioj, kiaj estas la objektivaj kondiĉoj de produktado de materia vivo, kreantaj la bazon de la tuta historia agado de la homoj, kia estas la evoluleĝo de tiuj kondiĉoj, — al ĉio ĉi turnis atenton Markso kaj montris la vojon al scienca esploro de la historio, kiel de unueca procezo, laŭleĝa en tuta sia grandega diverseco kaj kontraŭdireco.

Klasbatalo

Tio, ke streboj de unuj anoj de certa socio kontraŭas al streboj de la aliaj, ke la socia vivo plenas je kontraŭdiroj, ke la historio montras al ni lukton inter popoloj kaj socioj, kaj ankaŭ interne de ili, kaj krome ankoraŭ alternadon de periodoj de revolucio kaj reakcio, de paco kaj milito, de stagnado kaj rapida progreso aŭ malprogreso, — tiuj faktoj estis komune konataj. Marksismo donis la gvidan fadenon, permesantan malkovri leĝecon en tiu ŝajna labirinto kaj kaoso, nome: la teorion de klasbatalo. Nur esploro de la komplekso da streboj de ĉiuj anoj de certa socio aŭ grupo de socioj povas konduki al scienca eltrovo de rezulto de tiuj streboj. Kaj la fonto de la kontraŭdiraj streboj estas diferenco en la stato kaj vivkondiĉoj de tiuj klasoj, al kiuj dividiĝas ĉiu socio. «La historio de ĉia ĝisnuna socio, — skribas Markso en la «Komunista Manifesto» (escepte de la historio de la primitiva komunumo — aldonas poste Engelso), — estas la historio de klasbataloj. Liberulo kaj sklavo, patricio kaj plebano, barono kaj servutulo, gilda majstro kaj submajstro, mallonge, subpremantoj kaj subprematoj troviĝis reciproke en konstanta antagonismo, faris seninterrompan, jen kaŝitan, jen malkaŝan batalon, batalon kiu ĉiufoje finiĝis per revolucia transformado de la tuta socio aŭ per la komuna pereo de la batalintaj klasoj… La moderna burĝa socio, kiu estiĝis el la pereo de la feŭda socio, ne forigis la klasajn antagonismojn. Ĝi nur metis novajn klasojn, novajn kondiĉojn de subpremado, novajn batalformojn en la lokon de la malnovaj. Sed nia epoko, la epoko de la burĝaro, distingiĝas per tio, ke ĝi simpligis la klasajn antagonismojn. La tuta socio disfendiĝas pli kaj pli en du grandajn malamikajn tendarojn, en du grandajn klasojn starantajn rekte unu kontraŭ la alia: burĝaron kaj proletaron»27. Ekde la tempo de la granda franca revolucio la eŭropa historio kun speciala evidenteco malkovradis en vico da landoj tiun veran bazon de eventoj, la klasbatalon. Kaj jam la epoko de restaŭrado en Francio donis vicon da historiistoj (Thierry, Guizot, Mignet, Thiers), kiuj, ĝeneraligante la okazantaĵon, ne povis ne agnoski la klasbatalon la ŝlosilo al kompreno de la tuta franca historio. Kaj la plej nova epoko, la epoko de la plena venko de la burĝaro, de reprezentaj institucioj, de vasta (se ne universala) elektorajto, de malmultekosta, amasa ĉiutaga gazetaro k. s., la epoko de potencaj kaj ĉiam pli vastaj asocioj de laboristoj kaj asocioj de entreprenistoj k. t. p., montris eĉ pli evidente (kvankam iam en tre unuflanka, «paca», «konstitucia» formo) la klasbatalon, kiel la movforton de eventoj. La sekvanta loko el la «Komunista Manifesto» de Markso montros al ni, kiajn postulojn de objektiva analizo de la pozicio de ĉiu klaso en la moderna socio, lige kun analizo de la evolukondiĉoj de ĉiu klaso, metis Markso al la socia scienco: «El ĉiuj klasoj, kiuj hodiaŭ kontraŭstaras al la burĝaro, nur la proletaro estas vere revolucia klaso. La ceteraj klasoj degeneras kaj pereas pro la granda industrio, la proletaro estas ĝia plej esenca produkto. La mezaj klasoj, la etindustriisto, la etkomercisto, la metiisto, la kampkulturisto, ili ĉiuj batalas kontraŭ la burĝaro por protekti sian ekziston kiel mezaj klasoj kontraŭ pereo. Ili do ne estas revoluciaj, sed konservativaj. Eĉ pli, ili estas reakciaj, ili provas retroturni la radon de la historio. Se ili estas revoluciaj, ili estas tiaj pro sia estonta transiro en la proletaron, kaj tiam ili defendas ne siajn nunajn, sed siajn estontajn interesojn, ili forlasas sian propran starpunkton por alpreni tiun de la proletaro»28. En vico da prihistoriaj verkoj (vd. la Bibliografion) Markso donis brilajn kaj profundajn specimenojn de materiisma historiografio, de analizo de la pozicio de ĉiu aparta klaso kaj iam de diversaj grupoj aŭ tavoloj interne de klaso, montrante okulfrape, kial kaj kiel «ĉiu klasbatalo estas politika batalo»29. La citita de ni fragmento ilustras, kian komplikan reton da sociaj rilatoj kaj transiraj ŝtupoj de unu klaso al alia, de la pasinteco al la estonteco analizas Markso por konsideri la tutan rezultanton de la historia evoluo.

La plej profunda, ĉiuflanka kaj detala konfirmo kaj apliko de la teorio de Markso estas lia ekonomia instruo.

Ekonomia instruo de Markso

«La lasta fincelo de tiu ĉi verko, — diras Markso en la antaŭparolo al «La kapitalo», — [estas] senvualigi la ekonomian moviĝleĝon de la moderna socio»30, t. e. de la kapitalisma, burĝa socio. Esploro de produktadaj rilatoj de donita, historie determinita, socio en ilia apero, disvolviĝo kaj falo — tia estas la enhavo de la ekonomia instruo de Markso. En la kapitalisma socio dominas produktado de varoj, kaj la analizo de Markso komenciĝas tial de analizo de la varo.

Valoro

Varo estas, unue, aĵo, kontentiganta iun homan bezonon; due, aĵo, interŝanĝata al alia aĵo. Utileco de aĵo faras ĝin uzvaloro. Ŝanĝvaloro (aŭ simple valoro) estas antaŭ ĉio rilatumo, proporcio ĉe interŝanĝo de certa kvanto da uzvaloroj de unu speco al certa kvanto da uzvaloroj de alia speco. Ĉiutaga sperto montras al ni, ke milionoj kaj miliardoj da tiaj interŝanĝoj egaligas konstante ĉiujn kaj ĉiajn, plej diversajn kaj nekompareblajn inter si, uzvalorojn unu al la alia. Do, kio estas komuna inter tiuj malsamaj aĵoj, konstante egaligataj unu al la alia en certa sistemo de sociaj rilatoj? La komuna inter ili estas tio, ke ili estas produktoj de laboro. Interŝanĝante varojn, homoj egaligas plej diversajn specojn de laboro. Varproduktado estas sistemo de sociaj rilatoj, ĉe kiu apartaj produktantoj kreas diversspecajn produktojn (la socia labordivido), kaj ĉiuj ĉi produktoj estas egaligataj unu al la alia ĉe interŝanĝo. Sekve, tio komuna, kio estas en ĉiuj varoj, estas ne la konkreta laboro de certa branĉo de produktado, ne laboro de unu aparta speco, sed abstrakta homa laboro, homa laboro ĝenerale. La tuta laborforto de donita socio, prezentita en la sumo de valoroj de ĉiuj varoj, estas la sama homa laborforto: miliardoj da faktoj de interŝanĝo pruvas tion. Kaj sekve, ĉiun apartan varon prezentas nur certa parto de socie necesa labortempo. Grandon de valoro determinas kvanto de socie necesa laboro aŭ labortempo, socie necesa por produktado de certa varo, de certa uzvaloro. «Per tio ke [la homoj] samigas siajn diversajn produktojn unu al la alia en la interŝanĝo kiel valorojn, ili samigas siajn diversajn laborojn unu al la aliaj kiel homan laboron. Ili ne scias tion, sed ili faras tion»31. Valoro estas rilato inter du personoj — kiel diris unu malnova ekonomikisto; li devus nur aldoni: rilato, ŝirmita de aĵa ŝelo. Nur el la vidpunkto de la sistemo de sociaj produktadaj rilatoj de certa historia socia formacio, de rilatoj, manifestiĝantaj en amasa, miliardfoje ripetiĝanta fenomeno de interŝanĝo, eblas kompreni, kio estas valoro. «Kiel valoroj ĉiuj varoj estas nur certaj mezuroj de kristaliĝinta labortempo»32. Analizinte detale la duoblan karakteron de la laboro, enkorpigita en varoj, Markso transiras al analizo de la